Nefis Terbiyesi Nedir? Kendini Islah Etmenin Yolları
Nefis, insanın içindeki arzular, istekler ve dürtüler bütünüdür. Kendi başına ne tümüyle kötü ne de tümüyle iyidir; terbiye edilmediğinde insanı kötülüğe sürükleyebilen, eğitildiğinde ise onu olgunluğa taşıyan bir güçtür. Nefis terbiyesi, bu içsel gücü dizginleyip doğru yöne kanalize etme çabasıdır. İslam geleneğinde bu çabaya "nefis tezkiyesi", yani nefsi arındırma denir.
Kur'an-ı Kerim nefsin farklı hallerinden söz eder. Kötülüğü emreden "nefs-i emmâre", hatalarından pişmanlık duyup kendini kınayan "nefs-i levvâme" ve huzura ermiş "nefs-i mutmainne" bu mertebelerden bazılarıdır. Nefis terbiyesi, insanı emmâre halinden alıp mutmainne mertebesine, yani Rabbiyle barışık, dingin bir gönül haline yükseltme yolculuğudur. Bu yolculuk sabır ve süreklilik ister.
Kendini ıslah etmenin ilk adımı, iradeyi güçlendirmektir. Nefis, her istediğini elde ettikçe azgınlaşır; bu yüzden ona zaman zaman "hayır" diyebilmek terbiyenin özüdür. Oruç bu eğitimin en güçlü aracıdır; çünkü helal olan yeme içmeyi belli bir süre bırakmak, nefse hâkim olmayı öğretir. Aynı şekilde öfke anında susmak, dedikodu meclisinden kalkmak da birer nefis eğitimidir.
Nefsi ıslah etmenin bir diğer yolu, iyi alışkanlıkları kötü alışkanlıkların yerine koymaktır. Bir kötülüğü sadece terk etmeye çalışmak çoğu zaman yetmez; onun bıraktığı boşluğu güzel bir amelle doldurmak gerekir. Gıybeti terk eden, dilini zikirle meşgul etmeli; tembelliği bırakan, kendine faydalı işler edinmelidir. Böylece nefis, boşluğa düşüp eski haline dönmez.
Unutulmamalı ki nefis terbiyesi bir gecede tamamlanan bir iş değil, ömür boyu süren bir çabadır. Kişi zaman zaman düşse de yeniden kalkmalı, ümidini kesmemelidir; çünkü Allah'ın rahmeti her tövbeye açıktır. Bu mücadeleyi "en büyük cihad" olarak niteleyen anlayış, işin ciddiyetini gösterir. Nefsiyle mücadele eden ve onu güzel ahlaka alıştıran insan, hem dünyada huzuru hem de âhirette kurtuluşu umabilir.
